رهپویه هنر و ادبیات پایداری و حماسه

رهپویه هنر و ادبیات پایداری و حماسه

ویژگی‌های متنی و نقش فرامتن تاریخی در شکل‌گیری شعر تکریمی (ستایشی) دفاع مقدس در نخستین سال‌های جنگ ایران و عراق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران ایران .(نویسنده مسئول)
2 استاد گروه زبان و و ادبیات فارسی، دانشگده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران ایران
چکیده
شعر تکریمی از رویکردهای عمدۀ محتوایی در شعر دفاع مقدس ـ به‌ویژه در سال‌های نخستین جنگ ـ محسوب می‌شود که در ارتباط تناظری با فرامتن تاریخی ـ نظامی جنگ عراق علیه ایران شکل گرفته است؛ ازاین‌رو ویژگی‌های متنی آن در سه سطح موسیقایی، بلاغی و انگاره‌ای بر اساس فرامتن جنگ و نقد ساخت‌گرای تکوینی قابل ارزیابی است. شعر تکریمی دفاع مقدس به دو محور عمدۀ تکریم «مفاهیم خاص» و «مفاهیم کلی» تعلق دارد؛ در تکریم مفاهیم خاص به ابعاد شخصیتی امام خمینی(ره)، قشر رزمندگان و شهدا می‌پردازد و در تکریم مفاهیم کلان، مقام ممدوح، نقش و عملکرد آن در جریان جنگ تکریم می‌شود. ویژگی‌های تاریخ نظامی جنگ در سال‌های 61 و 62 (شامل تصمیم‌گیری و عملیات‌های سرنوشت‌ساز) بیش‌ازپیش نظر شاعران را به نقش جنگاوران و عملکرد آنان جلب می‌کند و رشد شعر تکریمی را در این سال‌ها رقم می‌زند. قالب مسلط بر شعر تکریمی غزل و رباعی است؛ در سطح موسیقایی، موسیقی بیرونی و کناری بیش از لایه‌های داخلی و معنوی مورد توجه بوده است. در سطح بلاغی بیان مسلط، بیان تشبیهی مبتنی بر تشبیهات حسی به حسی و ملموس با زاویۀ تنگ و قابل حدس است. در بررسی لایۀ معانی رویکرد محوری، استنتاجی و مبتنی بر معنای ثانوی جملات خبری با بن‌مایۀ معنایی «تعظیم و تکریم» است. نگرش روایی سروده‌ها نگرش اثباتی و مبتنی بر قطعیت ذهنی و ارزش‌گذاری‌های کلی است. شعر تکریمی در این دوره شعری سنت‌گرا، متمایل به ایجاز و سطوح متنی آن منطبق بر واقعیت و دوری از تخیل ارزیابی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Textual Characteristics of the Holy Defense Tribute Poems in the Early Iran-Iraq War (1980-1984) and the Role of Historical Context in Their Creation

نویسندگان English

Sepideh yeganeh 1
mahin panahi 2
1 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

The tribute poem is one of the most important textual approaches in Holy Defense, especially in the early years of the war, which corresponded to the military-historical context of the Iraqi war against Iran. Therefore, its textual features can be evaluated on three musical, rhetorical, and ideational levels based on the context of war and constructive criticism. The tribute poem of the holy defense belongs to the two principal axes of honoring “special concepts” and “general concepts.” Honoring special concepts is about the personality dimensions of Imam Khomeini (RA) and the stratum of warriors and martyrs, and honoring general concepts is about the honored status, role, and performance during the war. The specifics of the military history of the war in 1982 and 1983 (including decision-making and decisive operations) draw the poets’ attention more than before to the role of warriors and their performance and the growth of tribute poetry in those years and led the tribute poetry to grow. The predominant form of tribute poetry is the sonnet and quatrain. On the musical level, the prosody and rhyme are more important than the internal and semantic layers. On the rhetorical level, simile is dominant, mostly sensual to sensual and concrete similes with a narrow and predictable angle. In the study of semantics, the core approach is inferential and based on the secondary meaning of informative statements with the theme of “bow and tribute.” The narrative attitude of the poems is a positive one based on mental certainty and decisive general values. This period’s tribute poetry is considered traditionalist poetry, which tends to be brevity and whose textual levels correspond to reality and move away from fantasy.

کلیدواژه‌ها English

Holy Defense
Tribute Poetry
Historical-Military Context
اخلاقی، زکریا (1378)، تبسم‌های شرقی، چ2، تهران: سورۀ مهر.
اکبری، منوچهر (1371)، نقد و تحلیل ادبیات انقلاب اسلامی: بخش اول، شعر، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
امین‌پور، قیصر (1386)، سنت و نوآوری در شعر معاصر، چ3، تهران: علمی ـ فرهنگی.
باقری، ساعد (1365)، نجوای جنون، تهران: برگ.
براتی‌پور، عباس (1369)، بهت نگاه، تهران: حوزۀ هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
ـــــــــــــــ (1389)، آتش‌سواران: سروده‌های دفاع مقدس، تهران: سورۀ مهر.
پورنامداریان، تقی (1390)، سفر در مه: تأملی در شعر احمد شاملو، چ 4، تهران: سخن.
حاکمی، اسماعیل (1386)، تحقیق دربارۀ ادبیات غنایی ایران (و انواع شعر غنایی)، تهران، دانشگاه تهران.
دهخدا، علی اکبر (1358)، لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران.
حسینی، سیدحسن (1391)، هم‌صدا با حلق اسماعیل، چ6، تهران: سورۀ مهر.
رزمجو، حسین (1390)، انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی، چ3، ویرایش4، مشهد: دانشگاه فردوسی.
زرقانی، سیدمهدی (1390)، تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی: تطور و دگردیسی ژانرها تا میانۀ سدۀ پنجم به انضمام نظریۀ تاریخ ادبیات، چ2، تهران: سخن.
ـــــــــــــــ (1391)، چشم‌انداز شعر معاصر ایران: جریان‌شناسی شعر ایران در قرن بیستم، تحریر2، تهران: ثالث.
سبزواری، حمید (1368)، دیوان اشعار، تهران: کیهان.
ـــــــــــــــ (1389)، سرود سپیده، تهران: مؤسسۀ انجمن قلم ایران.
ـــــــــــــــــ (1389)، ادبیات دفاع مقدس: مباحث نظری و شناخت اجمالی گونه‌های ادبی، تهران: صریر.
شاهرخی، محمود؛ مشفق کاشانی، عباس (1367)، مجموعه شعر جنگ، تهران: امیرکبیر.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1384)، موسیقی شعر، چ8، تهران، آگاه.
شمیسا، سیروس (1383)، انواع ادبی، ویراست4، تهران: میترا.
ـــــــــــــــ (1386)، معانی، تحریر3، تهران، میترا.
ـــــــــــــــ (1390)، نگاهی تازه به بدیع، ویرایش3، چ4، تهران: میترا.
ـــــــــــــــ (1392)، بیان، چ2، ویراست4، تهران: میترا.
صفوی، کوروش (1390)، از زبان‌شناسی به ادبیات، ج1، چ3، تهران: سورۀ مهر.
گلدمن، لوسین (1382)، نقد تکوینی، ترجمۀ محمدتقی غیاثی، تهران: نگاه.
مشفق کاشانی، عباس (1365)، آذرخش: گزیدۀ اشعار، تهران: کیهان.
ـــــــــــــــــــــ (1373)، سرود سرخ بهار، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
ــــــــــــــــــــ (1382)، سیرنگ، تهران: فرهنگ‌گستر.
ـــــــــــــــــــــ (1388)، بهشت گم‌شده: گزینه‌ای از مثنویات، غزلیات، رباعیات، مجلد1، تهران: انجمن قلم ایران.
موسوی گرمارودی، علی (1373)، باران اخم: گزینۀ شعر جنگ، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
وحیدی، سیمین‌دخت (1381)، هشت فصل سرخ و سبز: مجموعه اشعار دفاع مقدس، تهران: برگ زیتون.
هاسپرز، جان؛ اسکراتن، راجر (1385)، فلسفۀ هنر و زیبایی‌شناسی، ترجمۀ یعقوب آژند، چ2، تهران: دانشگاه تهران.
هراتی، سلمان (1376)، دری به خانۀ خورشید، تهران: سروش.
ـــــــــــــ (1386)، آب در سماور کهنه: گزیدۀ اشعار، تهران: تکا.
Toolan, Michael J (2013), Narrative: A Critical Linguistic Introduction, 2nd edition, New York: Routledge.

  • تاریخ دریافت 01 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 05 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 21 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1404